Wytwórczość ceramiki w Krakowie od XIII do XVI w.

Roč.51,č.1(2026)

Abstrakt
Problematyka wytwórczości ceramiki w rejonie Krakowa w okresie od XIII do XVI w. jest rozpoznana stosunkowo dobrze. Celem niniejszej pracy jest zidentyfikowanie lokalizacji warsztatów na podstawie archeologicznych śladów: zabudowań, pieców, miejsc wydobycia surowca i składowania gliny, wyposażenia warsztatów i narzędzi garncarskich, a także odpadów produkcyjnych. Analiza obejmuje zarówno przykłady znane z literatury przedmiotu, jak i niepublikowane dane dotyczące cegielni odsłoniętej przy ul. Kopernika 7. Uzupełnienie stanowią źródła historyczne, etnograficzne i ikonograficzne. Studia umożliwiają obserwację zmian zachodzących w topografii (tak w obrębie Krakowa, jak i poza jego murami) związanych z wytwórczością ceramiki. Analiza może być także przyczynkiem do badań nad topografią innych miast średniowiecznych i wczesnonowożytnych.

Klíčová slova:
warsztat; glina; ceramika; cegielnia; Kraków

Stránky:
257–288
Reference

CHMIEL, A., ed.: Wawel II. Materyały archiwalne do budowy zamku. Teka Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej 5. Kraków 1913.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1531. Źródła do Dziejów Wawelu 16. Kraków 2000.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1532. Źródła do Dziejów Wawelu 17. Kraków 2003.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1530. Źródła do Dziejów Wawelu 18. Kraków 2006.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1526. Źródła do Dziejów Wawelu 19. Kraków 2012.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1524. Folia Jagellonica. Fontes 1. Kraków 2019.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1525. Folia Jagellonica. Fontes 3. Kraków 2020.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1533. Folia Jagellonica. Fontes 4. Kraków 2021.

FERENC, M., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1534. Folia Jagellonica Fontes 8. Kraków 2023.

GARBACIK, J., ed.: Rachunki wielkorządowe Jana Bonera 1558. Kraków 1974.

KBB: Kodeks Baltazara Behema. Kraków 1505. Dostęp: https://jbc.bj.uj.edu.pl/publication/300330, 30. 11. 2025.

ŁASZCZYŃSKA, O., ed.: Rachunki budowy zamku krakowskiego 1535. Kraków 1952.

ŁASZCZYŃSKA, O., ed.: Rachunki generalne Seweryna Bonera 1545. Kraków 1955.

MAŁECKI, J., ed.: Lustracja województwa krakowskiego 1564 1. Kraków 1964.

PIEKOSIŃSKI, F., ed.: Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa 1. Kraków 1879.

PIEKOSIŃSKI, F., ed.: Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa. 1, 2. Kraków 1885.

PIEKOSIŃSKI, F.–SZUJSKI, J., edd.: Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa (od r. 1300 do 1400). Kraków 1878.

PIERADZKA, K., ed.: Garbary – przedmieście Krakowa (1363−1587). Kraków 1931.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1501–1515. 2. Kraków 1965.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1516–1525 3. Kraków 1970.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1526–1529 4. Kraków 1984.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu. Artyści i rzemieślnicy krakowscy w latach 1526–1535. Kraków 1985.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1530–1533 6. Kraków 1986.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1534–1535 7. Kraków 1987.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1536–1538 8. Kraków 1989.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1539–1541 9. Kraków 1991.

PRZYBYSZEWSKI, B., ed.: Wypisy źródłowe do dziejów Wawelu z archiwaliów kapitulnych i kurialnych krakowskich 1542–1545 10. Kraków 1997.

PTAŚNIK, J.: Cracovia artificum 1300–1500. Kraków 1917.

ARSZYŃSKI, M., 1970: Technika i organizacja budownictwa ceglanego w Prusach w końcu XIV i w pierwszej połowie XV wieku, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej 39, Seria Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu 9, 7–139.

BERDUŁA, L., 1993: Wyniki nadzoru i prac wykopaliskowych prowadzonych w Trzebnicy przy ulicy Kościelnej w 1991 roku, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 34, 275–286.

BOGUCKA, M., 1961: Cegielnia gdańska w XVI wieku, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej 10, Seria Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu 1, 125–140.

BOGUSZEWICZ, A.–DASZKIEWICZ, G., 1999: Późnośredniowieczna ceramika z Przedmieścia Wrocławskiego w Dzierżoniowie, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 41, 517–520.

BOJĘŚ-BIAŁASIK, A.–NIEMIEC, D., 2013: Kościół i klasztor dominikanów w Krakowie w świetle badań archeologiczno-architektonicznych w latach 2010–2012. In: Sztuka w kręgu krakowskich dominikanów (Markiewicz, A.–Szyma, M.–Walczak, M., edd.), 257–314. Kraków.

BOJĘŚ-BIAŁASIK, A.–NIEMIEC, D., 2016: Medieval Ceramics Techniques in Architecture of Cracow's Dominicans, Forum Urbes Medii Aevi 13, 35–48.

BOJĘŚ-BIAŁASIK, A.–NIEMIEC, D.–PIEKACZ, L., 2016: Nawarstwienia historyczne rozpoznane w klasztorze dominikanów krakowskich w 2012 roku. In: Nawarstwienia historyczne miast Europy Środkowej (Wardas-Lasoń, M., ed.), 225–243. Kraków.

BORKOWSKI, T., 2004: Produkcja figurek ceramicznych w późnośredniowiecznym Wrocławiu, Wratislavia Antiqua 6, 207–244.

BOROWSKI, G.–SZWED, R., 2009: Materiały z pracowni garncarskiej z końca XV i początku XVI w. z ul. Legnickiej w Środzie Śląskiej, Silesia Antiqua 45, 161–196.

DETHLEFSEN, R., 1915: Ein mittelalterlicher Ziegelofen, Die Denkmalpflege 17, n. 2, 12–14.

DRYJA, M., 2014: Pozostałości pieca grzewczego z pierwszej ćwierci XVI wieku z badań przy ul. św. Tomasza 34 w Krakowie. In: Rzeczy i ludzie. Kultura materialna w późnym średniowieczu i w okresie nowożytnym (Bis, M.–Bis, W., edd.), 105–124. Warszawa.

DUDA, A., 2019: Wybrane przykłady oznaczeń, inskrypcji oraz śladów obróbki materiału na zabytkowej ceramice budowlanej z terenu województwa lubuskiego. In: Dziedzictwo architektoniczne. Z badań i konserwacji dachów, posadzek oraz ścian ceglanych (Łużyniecka, E., ed.), 40–49. Wrocław.

DZIEWULSKI, W., 1975: Opole – monografia miasta. Opole.

ESTREICHER, S., 1936: Najstarszy zbiór przywilejów i wilkierzy miasta Krakowa. Kraków.

FABIAŃSKI, M., 2000: Miniatury z Kodeksu Baltazara Behema. Kraków.

GAJEWSKI, L., 1959: Materiały do późnośredniowiecznego garncarstwa wiejskiego w Małopolsce, Materiały Archeologiczne 1, 343–351.

GALER, J., 1947: Cegielnie polowe i rolnicze. Warszawa.

GOLIŃSKI, M., 1997: Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia. Wrocław.

GOLIŃSKI, M., 2003: Wokół socjotopografii późnośredniowiecznej Świdnicy. Cz. 2. Wrocław.

GRABOWSKI, A., 1852: Starożytnicze wiadomości o Krakowie. Kraków.

HEEGE, A., 1997: A Local Potter's Workshop at Einbeck, Lower Saxony, Germany, Producing from 1140/1145–1230 AD. Kilns, Ceramic Products and Production Technology, Environment and Subsistence: an Interdisciplinary Approach. In: Material Culture in Medieval Europe. Papers of the 'Medieval Europe Brugge 1997' Conference. Volume 7 (De Boe, G.–Verhaeghe, F., edd.), 95–106. Zellik.

HENNRICH, C., 2003: Mittelalterliche Ziegelbrenntechniken, Backsteintechnologien in Mittelalter und Neuzeit, Studien zur Backsteinarchitektur 4, 24–52.

JAMRÓZ, J., 1970: Średniowieczna architektura dominikańska w Krakowie, Rocznik Krakowski 41, 5–28.

JARS, G., 1776: Sposób wyrabiania czyli strychowania cegieł iako y dachówek sposobem w Hollandyi używanym, wypalaiąc one torffem, czyli darnią suszoną. Warszawa.

KAŁAGATE, S.–KOŚCIUKIEWICZ, M., 2004: Nowożytny ośrodek produkcji półmajoliki w Myśliborzu, Biblioteka Archeologii Środkowego Nadodrza 2, 383–400.

KASPRZYK, B., 2010: Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miasta Krakowa (1228–2010). Kraków.

KAŹMIERCZYK, J., 1970: Wrocław lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu. Cz. 2. Wrocław.

KOSTYSZ, J., 1938: Warsztat zduński z w. XVI na Garbarach, Rocznik Krakowski 30, 222–226.

KRAWCZYK, M., 2002: Nowożytna jama z ceramiką odkryta na obrzeżu dawnego centrum Niemodlina, województwo opolskie (komunikat z badań), Badania Archeologiczne na Górnym Śląsku i Ziemiach Pogranicznych w latach 1999–2000, 401–403.

KUNYSZ, A., 1968: Wczesnośredniowieczne osiedle garncarskie w Przemyślu na Zasaniu, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 16, n. 1, 73–81.

KUTRZEBA, S., 1900: Finanse Krakowa w wiekach średnich. Kraków.

KWAPIENIOWA, M., 1972: Garncarze krakowscy (XIV–XVIII w.), Materiały Archeologiczne 13, 57–109.

KWAPIENIOWA, M., 1976: Organizacja produkcji i zbytu wyrobów garncarskich w Krakowie w XIV–XVII w. In: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV–XVIII w.) (Kamieńska, Z., ed.), 7–86. Wrocław.

KWAPIENIOWA, M.–WAŁOWY, A., 1969: Piece garncarskie w świetle badań archeologicznych, Materiały Archeologiczne 10, 205–228.

LABERSCHEK, J., 2007: Rozwój przestrzenny krakowskiego zespołu osadniczego extra muros XIII–XVIII w. In: Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta (Wyrozumski, J., ed.), 297–354. Kraków.

LABERSCHEK, J., 2008: Plany miast. Kraków i okolice w drugiej połowie XVI w. In: Atlas historyczny Polski, Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2 (Rutkowski, H., ed.), 130–149. Warszawa.

LEWANDOWSKA, J., 2016: Późnośredniowieczne osadnictwo na stanowisku 4. Cegielnia. In: Późnośredniowieczny kompleks osadniczy w Starym Rypinie (Lewandowska, J., ed.), 364–404. Toruń.

LEWANDOWSKA, J., 2017: Pozostałości cegielni w Starym Rypinie, Archaeologia Historica Polona 25, 105–123. https://doi.org/10.12775/AHP.2017.005

ŁUŻYNIECKA, E., 2002: Architektura klasztorów cysterskich. Filie lubiąskie i inne cenobia śląskie. Wrocław.

MAJEWSKI, M., 2012: Detal architektoniczny. In: Zamek w Grudziądzu w świetle badań archeologiczno-architektonicznych. Studia i materiały (Wiewióra, M., ed.), 217–272. Toruń.

MAJEWSKI, M., 2017: Patryce, matryce i kafle renesansowe – nowe odkrycie z Pomorza Zachodniego. In: Gemma Gemmarum. Cz. 2 (Różański, A., ed.), 1365–1383. Poznań.

MAŁACHOWICZ, M., 2022: 900 lat dachówki ceramicznej w Polsce. Wrocław.

MARCINKOWSKI, M., 2013: Cechy obce i lokalne w średniowiecznej i nowożytnej ceramice elbląskiej. Zarys problematyki na podstawie wybranych przykładów, Archaeologia Historica Polona 21, 239–255.

MAROSZEK, J., 2018: Prawa i przywileje miasta Knyszyna 1509–1795. Monografia historyczna miasta Knyszyna z uwzględnieniem najnowszych badań archiwalnych. Knyszyn.

MISZCZYK, T., 1999: Jelenia Góra – Solna 4, Silesia Antiqua 40, 212–217.

MORYSIŃSKI, T. W., 2000: Rozmowy z Henrykiem Rokitą, garncarzem z Rędocina, Światowit 2(43), fasc. B, 158–164.

MUŁA, A., 2015: Garncarstwo jaworskie w świetle źródeł pisanych. In: Średniowieczna studnia klasztoru bernardynów w Jaworze. Badania interdyscyplinarne (Muła, A., ed.), 15–24. Jawor.

NIEDŹWIADEK, R., 2007: Cztery zespoły kafli lubelskich z okresu od początku XVI do połowy XVII w. In: Średniowieczne i nowożytne kafle. Regionalizmy – podobieństwa – różnice (Dąbrowska, M., ed.), 87–99. Białystok.

NIEMIEC, D., 2012: Przemiany przestrzenne historycznego bloku zabudowy mieszkalnej w Krakowie na przykładzie badań archeologicznych dziedzińców Collegium Novum UJ. In: Nawarstwienia historyczne miast Europy Środkowej (Wardas-Lasoń, M., ed.), 171–206. Kraków.

NIEMIEC, D., 2016: Ornamentowane posadzki w kościołach romańskich na ziemiach polskich. In: Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X–XIII wiek) (Janiak, T., ed.), 191–253. Gniezno.

NIEMIEC, D., 2017: Piece do wypału ceramiki budowlanej i wapna w XIII-wiecznym klasztorze dominikanów w Krakowie, Archaeologia Historica Polona 25, 7–35. https://doi.org/10.12775/AHP.2017.001

NIEMIEC, D., 2020: Średniowieczne fundacje rodu Odrowążów w podkrakowskiej Mogile przed 1266 r., Materiały Archeologiczne Nowej Huty 26, 135–165.

NIEMIEC, D.–OLBROT, J., 2022: Gotyckie i renesansowe oraz manierystyczne kafle piecowe z wystroju pieców grzewczych klasztoru dominikanów w Krakowie, Rocznik Krakowski 88, 309–360.

OLBROT, J., 2016: Nowożytne urządzenia grzewcze w klasztorze dominikanów w Krakowie, Hereditas Monasteriorum 8, 241–259.

PELC, J., 1935: Ceny w Krakowie w latach 1369–1600. Lwów.

PIĄTKIEWICZ-DERENIOWA, M., 1960: Kafle wawelskie okresu wczesnego renesansu, Studia do Dziejów Wawelu 2, 303–376.

PIETRZAK, J., 2013: Nowożytne budownictwo przemysłowe w dobrach biskupich na Mazowszu. Łódź.

POLESKI, J.–NIEMIEC, D.–WOŹNIAK, M., 2010: Medieval church and monastery of the Pauline Fathers "Na Skałce” in Kraków-Kazimierz in the light of archaeological investigations in 2007–2008, Recherches Archéologiques, Nouvelle Série 2, 291–318.

POSPIESZNA, B., 1994: Zarys historii rzemiosła zduńsko-garncarskiego w Malborku od wieku XV do początku XIX. In: Garncarstwo i kaflarstwo na ziemiach polskich od późnego średniowiecza do czasów współczesnych (Gruszczyńska, A.–Targońska, A., edd.), 277–290. Rzeszów.

PRUSZCZ, P. J., 1650: Kleynoty stołecznego miasta Krakowa abo koscioły, y co w nich iest widzenia godnego y znacznego, krotko opisane, do tego przydany iest Katalog krolow polskich y biskupow krakowskich. Kraków.

RADWAŃSKI, K., 1959: Prace ratownicze prowadzone przez konserwatora zabytków archeologicznych w Krakowie w latach 1955–1958, Biuletyn Krakowski 1, 49–66.

ROJKOWSKA, H., 1996: Kościół św. Mikołaja przy ul. Kopernika w Krakowie. Wyniki badań architektonicznych elewacji prezbiterium i elewacji północnej kościoła, Wiadomości Konserwatorskie Województwa Krakowskiego 4, 149–158.

ROJKOWSKA, H.–NIEWALDA, W., 2005: Kościół św. Mikołaja w Krakowie w świetle ostatnich badań (1995–1997). In: Lapides viventes – zaginiony Kraków wieków średnich. Księga dedykowana profesor Klementynie Żurowskiej (Gadomski, J., ed.), 159–170. Kraków.

ROJKOWSKA, H.–NIEWALDA, W., 2008: Średniowieczny kościół franciszkanów w świetle ostatnich badań. In: Mendykanci w średniowiecznym Krakowie (Ożóg, K.–Gałuszka, T.–Zajchowska, A., edd.), 271–298. Kraków.

ROZANOW, Z., 2017: Sekrety miniatur Kodeksu Baltazara Behema. Katowice.

SOWINA, U., 2015: Rzeka i miasto w późnym średniowieczu i we wczesnej nowożytności. In: O rzece i wodzie w życiu codziennym człowieka średniowiecza. Spotkania Bytomskie 8 (Moździoch, S.–Chrzan, K., edd.), 143–154. Wrocław.

STACHYRA, A., 2005: Odkrycia nowożytnych pieców garncarskich na terenie historycznego śródmieścia Lublina, Wiadomości Konserwatorskie Województwa Lubelskiego 7, 218–230.

STEPHAN, H.-G., 2004: Badania nad ceramiką "grupy Falkego”. Bogato zdobiona gotycka kamionka łużycka i jej środowisko archeologiczno-historyczne. In: Wrocław na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Materialne przejawy życia codziennego. Wratislavia Antiqua 6 (Piekalski, J.–Wachowski, K., edd.), 293–329. Wrocław.

SZWED, R., 2001a: Zespół wczesnonowożytnej ceramiki naczyniowej z Byczyny, pow. Kluczbork, Silesia Antiqua 42, 177–189. – 2001b: Badania na terenie średniowiecznego i nowożytnego miasta Kąty Wrocławskie, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 43, 593–602.

ŚLAWSCY, G., T., 1994: Garncarstwo i kaflarstwo w Bieczu od późnego średniowiecza do czasów współczesnych. In: Garncarstwo i kaflarstwo na ziemiach polskich od późnego średniowiecza do czasów współczesnych (Gruszczyńska, A.–Targońska, A., edd.), 211–230. Rzeszów.

ŚLAWSKI, T., 1961: Z przeszłości garncarstwa w Bieczu, Polska Sztuka Ludowa 4, 215–226.

ŚWIECHOWSKA, A.–DUKWICZ, R., 1955: Warsztat garncarski z końca XVII w. In: Szkice staromiejskie (Puciata, O., ed.), 151–173. Warszawa.

TARNÓW 1981: Tarnów – dzieje miasta i regionu. T. 1 (Kiryk, F.–Ruta, Z., edd.). Tarnów.

TOMKOWICZ, S., 1926: Ulice i place Krakowa w ciągu dziejów. Ich nazwy i zmiany postaci. Kraków.

TONDERA, M., 1966: Średniowieczne zabytki archeologiczne odkryte w Nysie, Opolski Rocznik Muzealny 2, 151–158.

WAŁOWY, A., 1986: Badania przy ul. Krupniczej 26 w Krakowie, Materiały Archeologiczne 23, 93–112.

WYROBISZ, A., 1961: Średniowieczne cegielnie w większych ośrodkach miejskich w Polsce, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej 10, Seria Studia z Dziejów Rzemiosła i Przemysłu 1, 55–82.

Metriky

0

Crossref logo

0


0

Views

0

PDF (polština) views