How relational and "non-Western" is Bakhtin's theory of mind?

Jarosław Płuciennik

doi:10.5817/SL2025-2-7

Jak relační a "ne-západní" je Bachtinova teorie mysli?

Roč.28,č.2(2025)

Jarosław Płuciennik

https://doi.org/10.5817/SL2025-2-7

Trvalý odkaz (handle):
http://hdl.handle.net/11222.digilib/digilib.84261

PDF (angličtina)

Abstrakt

Studie se zabývá teorií mysli Michaila Bachtina se zaměřením na jeho relační a dialogické pojetí subjektivity. Autor sleduje, jak byla Bachtinova koncepce přijata v západní tradici literární teorie, zejména v kontextu postmodernismu a poststrukturalismu. Zvláštní pozornost věnuje napětí mezi Bachtinem jako teoretikem diskurzivní plurality a Bachtinem jako filozofem etické participace. Článek dále rozvíjí Bachtinovu kritiku moderní západní kultury, zdůrazňující autonomii technologických systémů a jejich odloučení od kulturních a etických hodnot. Autor porovnává Bachtinovo relační, dialogické pojetí mysli s nezápadními modely vědomí, zejména s buddhistickými tradicemi. Dochází k závěru, že ačkoli Bachtin nenabízí pozitivní ontologii mysli, jeho filozofie představuje kritický zásah do dominantních západních modelů myšlení. Bachtinova teorie mysli nekonkuruje buddhismu ani kognitivní vědě jako plně rozvinutá ontologie ztělesněného já, ale připomíná, že vědomí je účastníkem, nikoli pouhým pozorovatelem, a že skutečným kritériem myšlení je jeho schopnost vstupovat do živé zkušenosti. Takto pojaté myšlení má hluboce etický rozměr, protože vyžaduje odpovědný a participativní přístup k porozumění světu a k jednání v něm.

Klíčová slova:
Michail Bachtin; teorie mysli; dialogičnost; subjektivita; buddhismus; nezápadní modely vědomí; etika; technická racionalita

Stránky:
38–49

Reference

BACHTIN, Michaił: Estetyka twórczości słownej. Ed. E. Czaplejewicz, transl. D. Ulicka, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986.

BACHTIN, Michaił: Problemy literatury i estetyki. Transl. W. Grajewski, Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", 1982.

BACHTIN, Michaił: Problemy poetyki Dostojewskiego. Transl. N. Modzelewska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970.

BACHTIN, Michaił: Twórczość Franciszka Rabelais'go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. Ed. S. Balbus, transl. A. i A. Goreniowie, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1975.

BACHTIN, Michaił: W stronę filozofii czynu. Ed. i transl. B. Żyłko, Gdańsk: słowo obraz/terytoria, 1997.

BACHTIN, Michaił: Z problemów samoświadomości i samooceny. Transl. P. Pietrzak. In. D. Ulicka (ed.), Ja—Inny. Wokół Bachtina. Antologia. T. 1, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", s. 401–408.

BAHTIN, Mikhail M.: The Dialogic Imagination: Four Essays. Ed. M. Holquist & C. Emerson, Austin: University of Texas Press, 2014.

BELL, M., and GARDINER, M. E. (eds.): Bakhtin and the human sciences: No last words. London – Thousand Oaks, CA: Sage, 1998.

CZAPLEJEWICZ, Eugeniusz: Nowy Bachtin. In: BACHTIN, M.: Estetyka twórczości słownej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 5–28.

EMERSON, Caryl: Niewspółobecność: Czym jest, a czym nie jest. Transl. M. Adamiak. In: ULICKA, D. (ed.): Ja—Inny. Wokół Bachtina. Antologia. T. 2, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2009, s. 131–151.

EMERSON, Caryl: The first hundred years of Mikhail Bakhtin. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1997.

EMERSON, Caryl: Bakhtin, Mikhail Mikhailovich. In: MAKARYK, I. R. (ed.): Encyclopedia of contemporary literary theory: Approaches, scholars, terms. Toronto–Buffalo–London: University of Toronto Press, 1997, s. 242–245. | DOI 10.3138/9781442674417-061

FERGUSON, Niall: Civilization: The West and the Rest. New York: Penguin Books, 2012.

GÄRDENFORS, Peter: Den svåra konsten att se sig själv. Stockholm: Natur och Kultur, 2017.

GIBSON, James J.: The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin, 1979.

GIBSON, James J.: The Senses Considered as Perceptual Systems. Ed. Leonard Carmichael, London: George Allen & Unwin, 1968.

HARARI, Yuval Noah: Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI. New York: Random House, 2024.

HIRSCHKOP, Ken, SHEPHERD, David (eds.): Bakhtin and cultural theory. Manchester – New York: Manchester University Press / St. Martin's Press, 1989.

HOLQUIST, Michael: Dialogism: Bakhtin and his world. 2nd ed., London: Routledge, 2002.

JOHNSON, Mark: Znaczenie ciała: Estetyka rozumienia ludzkiego. Trans. by J. Płuciennik. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2015.

LA CAPRA, Dominick: Bachtin, marksizm i karnawał. Transl. Ł. Wróbel. In: ULICKA, D. (ed.), Ja—Inny. Wokół Bachtina. Antologia. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2009, s. 435–460.

LOY, Donald R.: Nonduality. In Buddhism and Beyond. Somerville, MA: Wisdom Publications, 2019 (first edition as Nonduality: A Study in Comparative Philosophy. Yale: Yale University Press 1989.)

LORIGGIO, Francesco: Umysł jako dialog: Krąg Bachtina i psychologia pragmatyzmu. Transl. J. Płuciennik. In: ULICKA, D. (ed.): Ja–Inny. Wokół Bachtina. Antologia. T. 2, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2009, s. 419–434.

METZINGER, Thomas: Tunel Ego. Naukowe badanie umysłu i mi świadomego ja. Transl. P. Grabarczyk. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2018. | DOI 10.18778/8142-528-5

MORSON, Gary Saul, EMERSON, Caryl: Mikhail Bakhtin: Creation of a Prosaics. Stanford, CA: Stanford University Press, 1990. | DOI 10.1515/9780804765961

NEWEN, Albert, DE BRUIN, Leon, GALLAGHER, Shaun (eds.): The Oxford Handbook of 4E Cognition. Oxford: Oxford University Press, 2018.

ROHRER, Tim: Embodiment and Experientialism. In: GEERAERTZ, D., CUYCKENS, H. (eds.): The Oxford Handbook of Cognitive Linguistics. Oxford: Oxford University Press, 2010. | DOI 10.1093/oxfordhb/9780199738632.013.0002

SAGANIAK, Marek: Jak zrozumieć drugiego? Bachtin i Habermas. "Ethos Kwartalnik Instytutu Jana Pawła II KUL", 33 (1/129), 2020, s. 69–90. | DOI 10.12887/33-2020-1-129-06

ULICKA, Danuta (ed.): Ja—Inny. Wokół Bachtina. Antologia. T. 1. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2009.

ULICKA, Danuta (ed.): Ja—Inny. Wokół Bachtina. Antologia. T. 2. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2009.

ŻYŁKO, Bohdan: Michaił Bachtin i jego "filozofia moralna". in: BACHTIN, M.: W stronę filozofii czynu. Gdańsk: słowo obraz/terytoria, 1997.

Metriky