Beyond the pogrom narrative : the Sołtan–Michelewicz Affair and the confessional transformation of Zhyrovichy

Roč.72,č.2(2025)

Abstrakt

Za hranice mýtu o pogromu : kauza Sołtan–Michelewicz a konfesijní transformace žyrovického kláštera

Historiografie už od konce 18. století tradičně považuje násilnou smrt Jicchaka Michelewicze v Žyrovicích z roku 1605 za typický projev antisemitismu v polsko-litevské unii. Tato interpretace, vycházející z díla polského historika Ignacyho Stebelského, v odborném diskurzu dlouhou dobu dominovala. Zkoumání Michelewiczovy vraždy pouze optikou náboženské nenávisti však může vést k příliš zjednodušeným závěrům. Předložená studie zasazuje spor mezi Ivanem Sołtanem a jeho židovským nájemcem do širšího kontextu politických a náboženských proměn tehdejšího Litevského velkoknížectví a nabízí tak mnohem vrstevnatější pohled. Na základě rozboru slonimských soudních knih a majetkových smluv autorka dokládá, že proces se Sołtanem nebyl jen osobním konfliktem. Šlo o přímý důsledek hlubokých institucionálních a konfesijních změn, které v zemi rozpoutala brestská unie z roku 1596.

Klíčová slova:
Grand Duchy of Lithuania; Polish-Lithuanian Commonwealth; Zhyrovichy Monastery; Sołtan family; Mieleszko family; antisemitism; Union of Brest

Stránky:
129–150
Reference

VUB = Vilniaus universiteto biblioteka, Rankraščių skyrius Fond 5 – Mišrus fondas

СПбИИРАН = Санкт-Петербургский Институт истории Российской Академии наук Fond 52 – Коллекция Павла Доброхотова

Goldberg, Jacob (Ed.) (1985): Jewish privileges in the Polish commonwealth: charters of rights granted to Jewish communities in Poland-Lithuania in the sixteenth to eighteenth centuries, Jerusalem.

Wojnar, Meletius M. (Ed.) (1954): De capitulis Basilianorum, Romae.

Бершадский, Сергей Александрович (ред.) (1882): Русско-еврейский архив. Т. 1: Документы и регесты к истории литовских евреев (1388–1550), Санкт-Петербург.

Гильдебрандт, Пeтр Андреевич – Элеонский, Фeдор Герасимович – Миротворцев, Афанасий Львович (ред.) (1869): Археографический сборник документов, относящихся к истории Северо-Западной Руси. Т. 6, Вильна.

Підручний, Порфирій – П'єтночко, Боrдан (Eds.) (2017): Василіянські генеральні капітули від 1617 по 1636 рік, Рим–Львів.

Строгис, Иван Яковлевич и др. (ред.) (1901): Акты Виленской археографической комиссии. Т. 28: Акты о евреях, Вильна.

Borowik, Teodozy (1622): Historia abo powieść zgodliwa przez pewne podanie ludzi wiary godnych o obrazie przeczystey Panny Mariey zyrowickim cvdotwornym, Wilno.

Borowik, Teodozy (1628): Historia abo Powiesc zgodliwa przez pewne podanie ludzi wiary godnych, o obrazie panny Maryey Zyrowickim cudotwornym. W powiećie Słonimskim, y o rozmáitych cudách pilnie zebrána y to drugi ráz w druk podána. Przez Theodozego Borowika, Wilno.

Dubieniecki, Josaphat (1653): Historia o obrazie Przeczystej Panny Mariey cudownym w W. X. Lit. w powiecie słonimskim będącym żyrowickim, miejscami objaśniona z cudami, które przy tymże obrazie w roku 1651 i w roku 1652 Bóg Wszechmogący okazał, przez o. Iosaphata Dubienieckiego Zakonu Ś. Bazylego W. ordynaria, kaznodzieję i poenitenta żyrowickiego, w druku podana w Wilnie w drukarni OO. Bazylianów unitów, Wilno.

Dubowicz, Aleksy (1644): Conivnctia planet ziemskich z niebieskimi w cerkwi żurowickiey wystawiona : gdy niezwyćiężony monarcha Władysław IV, krol Polski z naiaśnieyszą Caecilą Renatą krolową polską cudowny obraz nawiedzali roku 1644 dnia 9 stycznia, Wilno.

Jętkiewicz, Teofil (1730): Aquila grandis magnarum alarum: in Zyroviciana solitudine nidificans, sub corona renascens Beatissima Virgo Maria, Suprasl.

Kojałowicz, Wojciech Wijuk (1650): Miscellanea Rerum Ad Statum Ecclesiasticum In Magno Lituaniae Ducatu pertinentium, Vilnae.

Kulczyński, Ignacy (1732): Il Diaspro Prodigioso Di tre Colori ovvero Narrazione istorica Delle tre Imagini Miracolose della Beata Vergine Maria, Romae.

Smotrytsky, Meletius (1610): Threnos To iest Lament iedyney ś. Powszechney Apostolskiey Wschodniey Cerkwie, z obiaśnieniem Dogmat Wiary, Wilno.

Susza, Jacobi (1665): Cursus vitae et certamen martyrii B. Josaphat Kuncevicii Archiep. Polocensis, Ep. Vitebscensis et Msdslavensis Ordinis D. Basilii Magni, Romae.

Hodana, Tomasz (2008): Między królem a carem: Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej (na podstawie piśmiennictwa końca XVI – połowy XVII stulecia), Kraków.

Charkiewicz, Walerian (1926): U grobu unji kościelnej: z podróży do Żyrowic, Kraków.

Chomik, Piotr (2003): Kult ikon Matki Bożej w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI–XVIII wieku, Białystok.

Kempa, Tomasz (2005): Czy męczeńska śmierć arcybiskupa Jozafata Kuncewicza przyczyniła się do rozwoju unii brzeskiej na obszarze archidiecezji połockiej?, in: Andrzej Gil (ed.): Kościoły wschodnie w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku. Zbiór studiów, Lublin, pp. 94–98.

Liedke, Marzena (2004): Od prawosławia do katolicyzmu: ruscy możni i szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec wyznań reformacyjnych, Białystok.

Michalowska-Mycielska, Anna (2020): Pravovoye polozhenie yevreev v Rechi Pospolitoy v XVI – XVIII vv., in: Judaic-Slavic Journal 3, pp. 19–50.

Mironowicz, Antoni (1996): Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Białystok.

Mironowicz, Antoni (2001): The Orthodox Church and Byelorussian people, Białystok.

Mironowicz, Antoni (2021a): Przejęcie żyrowickiego sanktuarium przez unitów, in: Latopisy Akademii Supraskiej 12, pp. 375–391.

Mironowicz, Antoni (2021b): Z dziejów żyrowickiego sanktuarium. Vol. 1, Lata 1470–1618, Białystok.

Mironowicz, Antoni (2022): O początkach żyrowickiego sanktuarium, in: Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 119, pp. 281–311. | DOI 10.31743/abmk.12411

Morawiec, Norbert (2022): (De)konstrukcje świętości. Jozafat Kuncewicz a "odwrócona" historiografia Józefa Siemaszki, in: Seminare. Poszukiwania Naukowe 4, pp. 109–123.

Nadav, Mordechai (2007): The Jews of Pinsk, 1506 to 1880, Stanford.

Siarczyński, Franciszek (1858): Obraz wieku panowania Zygmunta III, króla polskiego i szwedzkiego. Vol. 2, Poznań.

Stebelski, Ignacy (1878): O Prześwietnej Familii JMśó PP. Sołtanów Fundatorów i Kolatorów, in: Scriptores Rerum Polonicarum. Vol. IV. Archiwum Komisyi Historycznej. Vol. 1. Kraków, pp. 373–394.

Struminsky, Bohdan (1984): Pseudo-Meleško. A Ukrainian Apocryphal Parliamentary Speech of 1615–1618, Cambridge.

Stukaitė, Viltė (2024): Teodosijaus Boroviko stebuklų knyga "Historia abo powieść zgodliwa..." – unitiškas Žirovicų Dievo Motinos ikonos stebuklų pasakojimas, in: Literatūra 1, pp. 31–43. | DOI 10.15388/litera.2024.66.1.2

Teter, Magda (2005): Jews and Heretics in Catholic Poland. A Beleaguered Church in the Post-Reformation Era, New York.

Бубнов, Павел Владиленович (2018): История изучения прошлого Свято-Успенского Жировичского монастыря, in: Церковно-исторический альманах «Хронос» 6, pp. 73–97.

Бубнов, Павел Владиленович (2021): Датировка явлений Жировичской иконы Божией Матери, начала церковной и монастырской жизни в Жировичах в исторических произведениях XIX–XX вв., in: Церковно-исторический альманах «Хронос» 9, pp. 47–60.

Жукович, Павел Николаевич (1912): Неизданное русское сказание о Жировицкой иконе Божией Матери, in: Известия Отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук 17, pp. 175–245.

Иловайский, Дмитрий Иванович (1894): Смутное время Московского государства: окончание истории России при первой династии, Москва.

Лазарева, Диана Ивановна (1996): Ранние этапы истории Жировичского монастыря по письменным источникам, in: Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3 1, pp. 6–9.

Минкина, Ольга Юрьевна (2014): «Сыны Рахили». Еврейские депутаты в Российской империи. 1772–1825, Москва.

Миронович, Антоний (2020): Церковные унии в Беларуси, Литве, Украине и Польше и их последствия, Белосток.

Саганович, Генадь Николаевич (2019): Жировичская икона Богоматери как «место памяти» Руси ВКЛ в XVI–XVIII вв., in: Андрей Владимирович Доронин (ed.): «Места памяти» Руси конца XV – середины XVIII в., Москва, pp. 149–169.

Шпирт, Андрей Михайлович (2018): Жить и умирать в деревне. Запрещенное и дозволенное в отношениях между евреями и крестьянами в Речи Посполитой в XVII в., in: Культура славян и культура евреев: диалог, сходства, различия 1, pp. 92–114.

Metriky

0

Crossref logo